Bịt mắt, quả bóng cho chó và cậu bé mười tuổi: nước cờ gieo mầm của bóng bàn Anh

Trên màn hình, một người đàn ông bịt mắt bằng dải vải đen, tay cầm vợt, đứng trước một quả bóng không phải bóng bàn. Đó là bóng đồ chơi dành cho chó. Cạnh anh, một cậu bé mười tuổi đang cười. Không khán đài, không trọng tài, không bảng điểm. Chương trình thiếu nhi của BBC, CBeebies, phát cảnh quay ấy lúc 17 giờ 20, và sẽ chiếu lại vào Chủ nhật ngày 27 tháng 9 lúc 14 giờ 40.

Với người đưa tin bóng bàn suốt ba thập kỷ như tôi, hình ảnh đó vừa buồn cười vừa buộc phải dừng lại. Bởi sau tiếng cười của một đứa trẻ là cả một cỗ máy truyền thông của một liên đoàn quốc gia. Và sau cỗ máy ấy là câu hỏi mà bóng bàn thế giới chưa bao giờ trả lời trọn vẹn: làm sao để một môn thể thao của những pha xoáy cực đại chạm được vào đứa trẻ bốn tuổi?

Người đàn ông bịt mắt là Leon Thomson, người tự nhận mình vừa là ảo thuật gia bóng bàn vừa là huấn luyện viên kèm riêng. Cậu bé là Nathan Bloom, mười tuổi tại thời điểm ghi hình, tập tại Trung tâm bóng bàn Barnet và thi đấu cho Urban TTC ở giải Cadet. Anh cố vấn cho cậu bé những pha bóng ngay trước ống kính. Và cả hai cùng đá qua đá lại một quả bóng dành cho chó.

Ba dữ kiện về Nathan, cộng thêm độ tuổi, là toàn bộ những gì chúng ta biết. Không xếp hạng. Không thành tích đối đầu. Không tỷ lệ thắng trận quốc tế. Không một chỉ số nào. Với người làm nghề phân tích, tấm bảng trống ấy là một lời nhắc nhở. Có những bài học không nằm trong bảng điểm, mà nằm trong cấu trúc của đường ống phía dưới bảng điểm.

Ngày ghi hình là 11 tháng 4. Ngày phát sóng rơi vào cuối tháng 9. Khoảng cách vài tháng ấy là nhịp sản xuất bình thường của truyền hình thiếu nhi, nhưng nó cũng kể một câu chuyện về cách Liên đoàn bóng bàn Anh vận hành truyền thông. Họ không chờ một giải đấu lớn để xuất hiện. Họ chen vào một chương trình đã có sẵn lượng người xem nhí.

Chương trình đó là Waffle the Wonder Dog, thương hiệu do Rufus Hound lồng tiếng. Đây là điểm tôi muốn độc giả ghi nhớ. Bóng bàn không tạo ra lượng người xem trong phương trình này. Bóng bàn đi vay lượng người xem. Thừa nhận vị thế yếu hơn của mình là bước đầu tiên để làm đúng.

Quả bóng dành cho chó là một đạo cụ phi tiêu chuẩn, hoàn toàn không được ITTF công nhận. Nó không nói lên điều gì về đổi mới thiết bị, về tính hợp lệ, hay về hiệu suất. Nó được chọn vì nó gây cười, vì nó thân thiện với trẻ con. Trong một chương trình hướng tới nhóm khán giả bốn đến bảy tuổi, đó là lựa chọn hợp lý.

Còn màn bịt mắt là một kỹ năng thật. Không phải kỹ năng của trận đấu đỉnh cao, mà là kỹ năng định vị bóng bằng thính giác và cảm giác bản thể. Người biểu diễn bịt mắt vẫn đọc được quỹ đạo bóng qua âm thanh và rung động của mặt sàn, của không khí. Đó là một nhánh riêng, nằm ngoài hệ thống thi đấu. Nó không nên bị đánh đồng với chỉ số kỹ thuật của một vận động viên chuyên nghiệp.

Nhưng nếu ta gạt nó sang một bên và gọi nó là trò diễn, ta sẽ bỏ lỡ điều đang thực sự xảy ra. Trong một môn thể thao mà hình ảnh đại chúng thường gắn với tốc độ và sức mạnh của những tay vợt hàng đầu, thì việc có một người bước lên truyền hình quốc gia với tư cách nghệ sĩ trình diễn là một cách định nghĩa lại bộ mặt của môn chơi. Bộ mặt ấy không phải đối kháng. Bộ mặt ấy là niềm vui.

Ở Việt Nam, nơi tôi sinh ra, bóng bàn đi vào trường học theo cách khác. Có những câu lạc bộ mọc lên quanh các nhà văn hóa thiếu nhi, có những giải phong trào cấp quận, cấp tỉnh. Nhưng bóng bàn Việt Nam hiếm khi xuất hiện trên sóng truyền hình trong khung giờ vàng dành cho trẻ mẫu giáo. Nó xuất hiện khi có một tấm huy chương, hoặc một trận đấu lớn. Sự xuất hiện gắn với thành tích, không gắn với sự nuôi dưỡng.

Ở Trung Quốc, nơi tôi làm việc, câu chuyện ngược lại. Bóng bàn là quốc cầu, là môn bắt buộc trong nhiều trường tiểu học. Nhưng chính vì mạnh đến vậy, nó thường được tiếp cận như một hệ thống huấn luyện hơn là một trò chơi. Đứa trẻ Trung Quốc bước vào sân với một giáo án, một bảng thành tích, một con đường nghề nghiệp đã vạch sẵn.

Điều tôi thấy thú vị ở nước Anh là họ đang thử một con đường thứ ba. Không dựa vào thành tích quốc gia, không dựa vào áp lực trường học, mà dựa vào truyền hình giải trí. Họ đưa bóng bàn vào đúng nơi mà đứa trẻ bốn tuổi ở: trước màn hình tivi trong phòng khách, bên cạnh một con chó hoạt hình biết nói.

Nhóm khán giả bốn đến bảy tuổi là cửa sổ tuyển sinh tối ưu của bất kỳ môn thể thao phong trào nào. Ở độ tuổi đó, đứa trẻ chưa chọn môn, chưa bị phân loại theo năng khiếu. Nó chọn theo cảm giác vui. Nếu bóng bàn xuất hiện ở đó như một trò vui, thì việc đứa trẻ xin bố mẹ đi học thử là một hệ quả hợp lý.

Điều đáng chú ý là trong toàn bộ thông điệp của chương trình, bóng bàn đóng vai trò khách mời mượn sóng chứ không phải nhân vật chính, và chiến lược của Liên đoàn bóng bàn Anh là chấp nhận vị thế ấy để đổi lấy độ phủ.

Bởi trong phương trình phân phối truyền thông, thứ quyết định là lượng người xem, không phải độ tinh xảo. Một chương trình dành cho trẻ mẫu giáo có thể tiếp cận hàng trăm nghìn gia đình trong một khung phát sóng. Một trận chung kết giải vô địch quốc gia bóng bàn có thể không chạm tới mức độ tương đương.

Tất nhiên, có một khoảng cách giữa việc trẻ xem và việc trẻ chơi. Bóng bàn là môn đòi hỏi phản xạ, đòi hỏi thời gian làm quen với xoáy, đòi hỏi một mặt bàn, một mái nhà, một người dạy. Đó là những rào cản vật chất mà truyền hình không xóa được. Nhưng truyền hình có thể xóa rào cản đầu tiên: đứa trẻ không biết bóng bàn là gì.

Trong những năm theo dõi các chương trình phong trào ở nhiều quốc gia, tôi rút ra một quy luật nhỏ. Các môn thể thao thất bại trong việc gieo mầm thường không thất bại ở sân thi đấu. Họ thất bại ở phòng khách. Đứa trẻ không bao giờ nhìn thấy môn chơi ấy trong khoảnh khắc nó còn tò mò.

Leon Thomson đóng vai trò cầu nối. Anh vừa huấn luyện kèm riêng cho Nathan Bloom, vừa trình diễn ảo thuật trước công chúng. Vai trò kép ấy biến anh thành một kênh hai chiều: từ sân tập ra sóng truyền hình, và từ sóng truyền hình trở lại các lớp học bóng bàn phong trào.

Đây là điều mà các nền bóng bàn lớn thường xem nhẹ. Chúng ta chi rất nhiều tiền cho đội tuyển quốc gia, cho hệ thống huấn luyện thể thao thành tích cao, nhưng rất ít cho những người có thể khiến một đứa trẻ tò mò. Nghệ sĩ trình diễn bị xem là ngoài lề. Trong khi thực tế, anh ta là người trực tiếp gieo hạt.

Giá trị của một lần xuất hiện như thế này không nằm ở số lượt xem trong một buổi chiều, mà ở việc nó hợp pháp hóa bóng bàn trong danh mục những thứ vui mà phụ huynh sẵn sàng cho con thử.

Vậy đâu là điểm mù?

Điểm mù thứ nhất là việc đọc tín hiệu quảng bá như bằng chứng về hiệu quả. Một liên đoàn quốc gia đăng tin về sự xuất hiện của mình trên truyền hình thiếu nhi, bản thân tin ấy là một sản phẩm truyền thông. Nó không phải dữ liệu. Từ một lần lên sóng đến một lượt ghi danh thực tế ở câu lạc bộ là một quãng đường dài, với rất nhiều biến số nhiễu.

Điểm mù thứ hai là nhãn chương trình ăn khách. Cụm từ ấy là cách diễn đạt của người viết tin, không phải số liệu đo lường. Nó mang trọng lượng quảng cáo chứ không mang trọng lượng phân tích. Người đọc tỉnh táo nên tách hai thứ ấy ra.

Điểm mù thứ ba, và theo tôi là quan trọng nhất, là nguy cơ đánh đồng bóng bàn trình diễn với kỹ năng thi đấu. Một cú đánh bịt mắt không nói lên điều gì về khả năng đối kháng. Bóng bàn có hai dòng chảy song song: dòng thi đấu, nơi quyết định là xoáy, vị trí, tâm lý; và dòng trình diễn, nơi quyết định là khán giả, tiếng cười, độ phủ. Trộn hai dòng ấy vào nhau sẽ tạo ra một bức tranh méo mó về sức mạnh thật của môn chơi.

Tôi từng chứng kiến những bài bình luận quá hào hứng với các pha trình diễn, rồi thất vọng khi đội tuyển quốc gia không đạt kết quả. Hai chuyện ấy không liên quan. Cần giữ chúng tách biệt, đồng thời cần nhìn nhận rằng cả hai đều có giá trị riêng trong một hệ sinh thái lành mạnh.

Còn một điều nữa mà tôi muốn nói rõ. Nathan Bloom mười tuổi. Cậu bé được chọn xuất hiện trên truyền hình quốc gia. Ở tuổi ấy, việc một đứa trẻ trở thành gương mặt đại diện cho một môn thể thao là một chuyện cần được xử lý cẩn trọng. Bảo vệ trẻ em trong truyền thông là việc chuẩn mực, và sự im lặng của bài báo gốc về khâu này là điều bình thường, không phải dấu hiệu của vấn đề.

Điều đáng nói là ở khía cạnh này, sự kiện mang tính tích cực. Việc một cậu bé mười tuổi được giới thiệu như một thành viên của một câu lạc bộ, đang được kèm riêng, đang thi đấu ở giải lứa tuổi, là một tín hiệu tốt cho tầng đáy của đường ống đào tạo. Nó cho thấy có một cấu trúc câu lạc bộ hoạt động, có người dạy, có sân chơi theo lứa tuổi.

Ở góc độ truyền dẫn ngành, tác động rõ nhất nằm ở tầng phong trào và đào tạo. Thiết bị hưởng lợi nhỏ, ngắn hạn. Hệ sinh thái thương mại giải đấu gần như không đổi. Giá trị thương mại cá nhân của Leon Thomson tăng nhẹ, theo một kênh rất khác với các hợp đồng quảng cáo của vận động viên đỉnh cao.

Trong những tháng sau buổi phát sóng, có ba tín hiệu đáng để theo dõi. Thứ nhất là số liệu tham gia phong trào của bóng bàn Anh trong báo cáo thường niên. Thứ hai là lượng ghi danh lớp học trẻ tại các câu lạc bộ như Barnet và Urban TTC. Thứ ba là việc Leon Thomson có được mời thêm trên các kênh truyền thông thiếu nhi hay không. Ba tín hiệu ấy, cộng lại, sẽ cho biết liệu đây là một lần xuất hiện đơn lẻ hay là một chiến lược dài hơi.

Tôi không kỳ vọng một cú nhảy vọt. Tác động của một tập phim lên tỷ lệ tham gia thường nhỏ và khó tách khỏi các yếu tố nhiễu. Nhưng đôi khi thứ quan trọng không phải là độ lớn của cú nhảy, mà là hướng của nó.

Thế còn bóng bàn Việt Nam, nơi tôi vẫn dõi theo từng giải đấu? Bài học ở đây không phải là sao chép một chương trình cụ thể. Mà là thay đổi cách nghĩ về kênh tiếp cận. Bóng bàn Việt Nam có lợi thế về sự gần gũi trong trường học, nhưng thiếu một cầu nối giải trí đủ hấp dẫn với trẻ nhỏ. Một người trình diễn giỏi, một kênh mạng xã hội làm đúng, một chương trình thiếu nhi được thiết kế tử tế có thể làm được nhiều hơn một chiến dịch quảng bá khô khan.

Tôi vẫn nhớ một buổi tối khi tôi ngồi trong một quán trà nhỏ cạnh sân vận động ở Thượng Hải, nghe một cậu trai mười chín tuổi nói rằng cậu đến sân vì tình, chứ không vì tiền. Câu ấy ám ảnh tôi nhiều năm. Bóng bàn cũng vậy. Những đứa trẻ sẽ không đến vì một bảng thành tích. Chúng sẽ đến vì một khoảnh khắc nào đó khiến chúng thấy môn chơi này vui.

Một quả bóng dành cho chó, một dải vải bịt mắt, một cậu bé mười tuổi cười trước ống kính. Nghe thì nhỏ. Nhưng hạt giống vốn dĩ luôn nhỏ.

Nếu một môn thể thao muốn tồn tại qua nhiều thế hệ, nó phải học cách xuất hiện ở nơi trẻ con đang vui, chứ không chỉ ở nơi người lớn đang đếm huy chương.

Từ giờ đến khi chương trình chiếu lại vào ngày 27 tháng 9, sẽ chẳng có bảng điểm nào thay đổi. Nhưng ở một phòng khách nào đó, có thể sẽ có một đứa trẻ lần đầu tiên hỏi bố mẹ rằng bóng bàn là gì. Và với tôi, câu hỏi ấy đáng giá hơn mọi tấm huy chương.