World Athletics giữ vững lập trường về lệnh cấm Nga trước phiên xử CAS: Lằn ranh giữa tính chính trực và đối thoại

Trong ngày cuối cùng của giải Ultimate Championship khai mạc tại Budapest, Sebastian Coe bước vào phòng họp báo và làm một điều quen thuộc: lặp lại lập trường của World Athletics về lệnh cấm vận động viên Nga và Belarus. Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở câu tiếp theo. Ông thừa nhận mục tiêu tổng thể vẫn là có đầy đủ các vận động viên tranh tài. Hai câu nói đặt cạnh nhau, trong cùng một buổi họp báo, vẽ ra một khoảng trống mà cả hai phía đang cố lấp đầy bằng lập luận riêng: một bên đọc đó là sự cứng rắn không nhượng bộ, bên kia đọc đó là tín hiệu mở đường.

Từ khi lệnh cấm toàn diện được áp đặt vào năm 2026, World Athletics là một trong những liên đoàn thể thao quốc tế giữ lập trường hà khắc nhất. Không có cơ chế trung lập nào được thiết lập cho các vận động viên Nga và Belarus. Trong khi đó, Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) đã dần mở lại cánh cửa cho một số vận động viên thi đấu dưới tư cách trung lập, dù sau đó đã thu hồi tư cách của Kamila Valieva cùng một số đồng đội trong môn trượt băng nghệ thuật. Sự khác biệt này không chỉ là chi tiết hành chính. Nó là điểm neo để bất kỳ ai theo dõi con đường trở lại của Nga hiểu được bối cảnh thực sự.

Bối cảnh sâu hơn nằm ở lịch sử. Liên đoàn điền kinh Nga đã bị đình chỉ từ năm 2026 sau bê bối doping do nhà nước bảo trợ, và cơ chế Vận động viên Trung lập Được uỷ quyền (ANA) từng tồn tại như một giải pháp tạm thời trong nhiều năm. Khi lệnh cấm năm 2026 được áp thêm lên cấu trúc đình chỉ cũ, World Athletics đã chồng hai lý do pháp lý lên nhau: một liên quan đến tính toàn vẹn của thi đấu, một liên quan đến địa chính trị. Chính sự chồng lớp này tạo nên sức mạnh phòng thủ cho liên đoàn, đồng thời cũng tạo nên điểm yếu dễ bị tấn công.

Câu chuyện pháp lý hiện tại xoay quanh Toà án Trọng tài Thể thao (CAS) tại Lausanne. Liên đoàn điền kinh Nga đã đệ đơn từ tháng 7, sau đó nộp đơn kháng cáo mới vào tháng trước, và phiên xử được dự kiến diễn ra trong vài tháng tới. Đây là một vụ tranh chấp quản trị cấp độ nền tảng, không phải một tranh cãi về thành tích. Thời gian biểu của nó do pháp lý quyết định, không do lịch thi đấu, và điều đó có nghĩa là bất kỳ thay đổi nào cũng có thể trượt ra ngoài khung thời gian mà cả hai bên đang mong đợi.

Điều đáng phân tích ở đây không phải là ai đúng ai sai trong một cuộc tranh luận đã kéo dài nhiều năm. Điều đáng phân tích là cấu trúc mà World Athletics đang vận hành. Liên đoàn này đứng ở đầu cực nghiêm khắc nhất của phổ chính sách quốc tế. Không có cơ chế trung lập. Không có lộ trình được định nghĩa cho việc tái hoà nhập. Trong khi đó, các liên đoàn khác đã dần mở cửa theo từng bước, và mỗi lần một liên đoàn mở cửa, lập trường của World Athletics lại trở nên cô lập hơn về mặt chuẩn mực.

Sự cô lập này không phải là một đánh giá đạo đức. Nó là một quan sát về tính bền vững. Khi một liên đoàn giữ lập trường khác biệt với phần còn lại của hệ thống, lập trường đó cần một nền tảng pháp lý vững chắc để tồn tại lâu dài. World Athletics có nền tảng đó ở dạng lịch sử đình chỉ từ năm 2026. Nhưng nền tảng đó cũng có giới hạn: nếu CAS phán quyết rằng lệnh cấm vượt quá thẩm quyền của liên đoàn, toàn bộ cấu trúc sẽ phải được xây lại, và việc xây lại một cơ chế trung lập từ đầu là một quá trình hành chính phức tạp hơn nhiều so với việc thu hồi một tư cách đã tồn tại.

Có một chi tiết đáng chú ý trong cách Coe định vị lập trường của mình. Ông nói rằng đây không phải là vấn đề chính trị hay hộ chiếu, mà là vấn đề tính chính trực của thi đấu. Cách diễn đạt này không phải ngẫu nhiên. Nó đóng khung một biện pháp địa chính trị thành một biện pháp chống doping và bảo vệ công bằng thi đấu, và đó là nền tảng pháp lý mạnh nhất mà một liên đoàn có thể đứng lên. Khi Coe nhắc đến việc ông theo đuổi tính chính trực từ năm 18 tuổi, ông đang huy động vốn danh tiếng cá nhân để phòng trước cáo buộc rằng lập trường của liên đoàn mang động cơ chính trị.

Nhưng đồng thời, ông cũng từ chối tiết lộ chiến lược pháp lý của liên đoàn. Ông nói rằng đội ngũ luật sư của mình sẽ không vui nếu ông trình bày chi tiết cách tiếp cận. Việc giữ im lặng này là dấu hiệu cho thấy đây đang được xử lý như một vụ kiện đang hoạt động, nơi bất kỳ phát ngôn nào cũng có thể gây bất lợi. Mỗi lần tôi ngồi theo dõi một cuộc họp báo như thế, tôi lại học cách im lặng nhiều hơn trong đầu, bởi điều không được nói ra thường quan trọng hơn điều được nói.

Phía Nga cũng không đứng yên. Bộ trưởng Thể thao Nga Mikhail Degtyarev đã tuyên bố rằng tất cả các vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Việc một quan chức cấp bộ tham gia vào chiến lược kháng cáo cho thấy đây không phải là những vụ kiện riêng lẻ, mà là một chiến dịch pháp lý đa môn thể thao được điều phối ở cấp nhà nước. Đó là bối cảnh cần thiết để hiểu mức độ nghiêm trọng của vụ việc điền kinh: nó nằm trong một khuôn khổ lớn hơn nhiều so với một cuộc tranh chấp giữa một liên đoàn và một quốc gia.

Điểm mấu chốt nằm ở đây. Cuộc tranh chấp này không còn là câu hỏi liệu vận động viên Nga có được thi đấu hay không, mà là câu hỏi ai có quyền định nghĩa ranh giới giữa chính trị và thể thao. World Athletics đang cố định nghĩa ranh giới đó theo hướng chống doping. Phía Nga đang cố định nghĩa nó theo hướng quyền tham dự. Và CAS là nơi hai định nghĩa này va vào nhau.

Có một khía cạnh ít được chú ý nhưng quan trọng không kém. Liên đoàn điền kinh Nga không chỉ phàn nàn về việc vận động viên không được thi đấu. Họ phàn nàn về việc không được tham gia vào các quá trình ra quyết định của World Athletics. Đây là một bất bình về đại diện thể chế, không phải về quyền thi đấu cá nhân. Nếu một ngày nào đó lệnh cấm được dỡ bỏ, câu hỏi về việc liệu liên đoàn Nga có được ngồi lại vào bàn quyết định hay không sẽ vẫn còn đó, và nó sẽ phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ cho phép một vài vận động viên thi đấu dưới cờ trung lập.

Về phía các kịch bản pháp lý, có ba hướng có thể xảy ra. Kịch bản xấu nhất đối với World Athletics là CAS phán quyết chống lại liên đoàn và buộc họ phải xây dựng một cơ chế trung lập mà họ đã từ chối suốt nhiều năm. Kịch bản trung gian là CAS giữ nguyên lệnh cấm nhưng áp đặt các yêu cầu về thủ tục, chẳng hạn như một quy trình xem xét định kỳ. Kịch bản tốt nhất đối với World Athletics là CAS bác đơn kháng cáo, xác nhận cách định vị lập trường như một biện pháp quản trị hợp pháp.

Điều thú vị là cả ba kịch bản đều không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Nếu CAS buộc World Athletics phải xây dựng cơ chế trung lập, liên đoàn sẽ phải đối mặt với câu hỏi về cách đảm bảo cơ chế đó không bị lợi dụng. Và đây là nơi ví dụ về Kamila Valieva trở nên đặc biệt liên quan. Việc ISU thu hồi tư cách trung lập của cô cho thấy tư cách trung lập không phải là một lá chắn vĩnh viễn. Nó có thể bị kiểm tra, bị chất vấn, và bị thu hồi. Điều đó cắt theo cả hai hướng.

Đối với những người ủng hộ việc mở cửa, vụ Valieva làm suy yếu giả định rằng trung lập đồng nghĩa với sạch sẽ. Đối với những người bảo vệ lệnh cấm, nó cung cấp một câu chuyện cảnh báo sẵn có: ngay cả khi một cơ chế trung lập được thiết lập, nó vẫn có thể thất bại trong việc bảo vệ tính toàn vẹn. Và đây là điểm phản trực giác mà ít người phân tích đề cập đến. Việc trích dẫn vụ Valieva như một lập luận chống lại cơ chế trung lập thực chất lại thừa nhận rằng cơ chế trung lập là một công cụ có thể vận hành, chỉ cần được giám sát chặt chẽ. Nói cách khác, chính lập luận mà phe bảo vệ lệnh cấm đưa ra lại ngầm thừa nhận tính khả thi của giải pháp mà họ đang từ chối.

Có một áp lực khác đang âm thầm hình thành, và nó mang tính thương mại hơn là pháp lý. World Athletics đang đồng thời mở rộng sản phẩm thi đấu của mình, với Ultimate Championship là một giải đấu mới được thiết kế như một tài sản cấp cao, trong khi vẫn duy trì hạn chế đối với một quốc gia có truyền thống điền kinh lớn. Việc mở rộng sản phẩm và thu hẹp thị trường toàn cầu là hai xu hướng ngược chiều, và căng thẳng giữa chúng sẽ chỉ trở nên rõ ràng hơn khi giải đấu mới cần một sân chơi đầy đủ để đạt được giá trị thương mại tối đa.

Ở góc độ này, tôi cho rằng cách định vị lập trường của World Athletics là nhất quán nhưng không bền vững về dài hạn theo cách hiện tại. Một liên đoàn có thể giữ lập trường nghiêm khắc nhất trong hệ thống khi các liên đoàn khác cũng làm như vậy. Nhưng khi các liên đoàn khác dần dần mở cửa, việc giữ lập trường khác biệt trở thành một ngoại lệ thay vì một chuẩn mực, và ngoại lệ luôn cần nhiều năng lượng hơn để duy trì.

Vấn đề của thông điệp kép mà Coe đưa ra là nó cố gắng giữ cả hai phe cùng lúc. Lập trường sẽ không thay đổi, nhưng mục tiêu tổng thể vẫn là có đầy đủ người tham dự. Với phe cứng rắn, câu thứ hai nghe như một sự nhượng bộ chưa thành hình. Với phe mở cửa, câu thứ nhất nghe như một bức tường chưa có cửa. Thông điệp kép này được thiết kế để không đóng lại bất kỳ khả năng nào, nhưng nó cũng có nguy cơ không làm hài lòng bất kỳ ai.

Trong lịch sử thể thao, có những lằn ranh được vẽ ra và tồn tại qua nhiều thập kỷ. Cũng có những lằn ranh được vẽ ra rồi dần mờ đi khi thực tế thay đổi. Điều quyết định lằn ranh nào thuộc loại nào thường không phải là sức mạnh của tuyên bố vào thời điểm nó được đưa ra, mà là số lượng đồng minh mà nó duy trì được theo thời gian. Một lập trường được nhiều liên đoàn ủng hộ thì trở thành chuẩn mực. Một lập trường chỉ có một mình thì trở thành ngoại lệ.

Và đây là điều tôi sẽ tiếp tục theo dõi trong những tháng tới. Không phải ngày phiên xử CAS diễn ra, dù đó là cột mốc quan trọng. Mà là cách các liên đoàn khác phản ứng sau khi CAS ra phán quyết. Nếu phán quyết nghiêng về World Athletics, liệu các liên đoàn đã mở cửa có rút lại lập trường không. Nếu phán quyết chống lại World Athletics, liệu liên đoàn này có buộc phải xây dựng một cơ chế mà họ đã từ chối suốt nhiều năm, và liệu họ có xây dựng nó theo cách đủ chặt chẽ để tự bảo vệ mình khỏi những chỉ trích tiếp theo.

Kỷ lục chỉ là cái cớ để ta nhớ về một con người, chứ không phải một con số. Điều đó đúng với cả những kỷ lục về thời gian đình chỉ. Một lệnh cấm kéo dài bao lâu cuối cùng sẽ được nhớ đến qua cách nó kết thúc, chứ không phải qua cách nó bắt đầu. Và cách nó kết thúc hiện đang được viết ở Lausanne, không phải trên đường chạy.